Feochromocytomen

Zeldzame tumor in de bijnier

Feochromocytomen

Wat is een Feochromocytoom?


Feochromocytomen zijn zeldzame tumoren die ontstaan in het bijniermerg, het binnenste gedeelte van de bijnier. “Feo’s” in de volksmond, bestaan uit cellen die normaal gesproken hormonen zoals adrenaline en noradrenaline maken. Deze hormonen worden ook wel catecholaminen genoemd. Bij een feochromocytoom kunnen deze hormonen in te grote hoeveelheden worden gemaakt of op ongebruikelijke momenten worden afgegeven. Hierdoor kunnen verschillende klachten ontstaan, zoals een hoge bloeddruk, hartkloppingen, hoofdpijn en zweten. Hoewel deze tumoren zich meestal goedaardig gedragen, is tijdige herkenning en behandeling dan ook belangrijk.

Een verwante aandoening is een paraganglioom in de borst- of buikholte. Deze ontstaan niet in de bijnier, maar in zenuwweefsel elders in de borst- of buikholte. Omdat ze in aanleg wel op elkaar lijken worden feochromocytomen en paragangliomen vaak samen aangeduid als “PPGL” (pheochromocytoma and paraganglioma). Ongeveer 80-85% van de PPGL’s ontstaat in de bijnier en is dus een feochromocytoom. Paragangliomen buiten de bijnieren gedragen zich soms kwaadaardig en leiden vaker (15%) tot uitzaaiingen.  

Hier vindt u informatie over deze tumoren, eventuele klachten, onderzoek, behandeling en de relatie met erfelijkheid.

Arts houdt een anatomisch model van een bijnier vast
Bron: Shutterstock

Wat doen onze bijnieren?


De bijnieren zijn twee endocriene klieren bovenop de nieren die onmisbare hormonen produceren.

Ze regelen de vocht- en zouthuishouding en sturen de stofwisseling en bloeddruk aan. Ook maken ze stresshormonen vrij, zoals adrenaline bij acute stress en cortisol voor langdurige spanning en het immuunsysteem.

De bijnieren zijn opgebouwd uit twee afzonderlijke delen die elk hun eigen hormonen produceren:

Bijnierschors (buitenkant):
Produceert hormonen die essentieel zijn voor de overleving.
Cortisol: Het belangrijkste stresshormoon. Het reguleert de bloedsuikerspiegel, remt ontstekingen en helpt het lichaam omgaan met lichamelijke en psychische stress.
Aldosteron: Regelt de zout- en vochtbalans. Het zorgt ervoor dat de nieren voldoende zout (natrium) vasthouden en kalium uitscheiden, wat direct invloed heeft op de bloeddruk.
Androgenen: Mannelijke geslachtshormonen die bijdragen aan de ontwikkeling van secundaire geslachtskenmerken.

Bijniermerg (binnenkant):
Adrenaline en noradrenaline: Worden aangemaakt in reactie op angst, schrik of spanning. Ze zorgen voor de bekende ‘vecht- of vluchtreactie’ door de hartslag, ademhaling en bloeddruk direct te verhogen.

Omdat Feo’s aan de binnenkant van de bijnier ontstaan, hebben deze vooral invloed om de productie en vrijgave van adrenaline en noradrenaline.

Welke klachten kunnen voorkomen?


De klachten van een feochromocytoom verschillen sterk van persoon tot persoon. Sommige mensen hebben duidelijke klachten, terwijl een feochromocytoom bij anderen helemaal geen klachten veroorzaakt en misschien zelfs toevallig wordt ontdekt bij beeldvorming m.b.t. een andere aandoening.

De klachten zijn niet altijd direct herkenbaar voor Feo’s. Men spreekt soms over “the great mimic” wat zoiets betekent als “het lijkt eerder op iets anders”. Dit maakt het soms lastig om de juiste diagnose te stellen.

Lang niet iedereen heeft (alle) verschijnselen, deze kunnen onder andere zijn:

  • hoge bloeddruk;
  • aanvallen waarbij de bloeddruk plotseling sterk stijgt;
  • hartkloppingen of een snelle hartslag;
  • hoofdpijn;
  • veel of onverwacht zweten;
  • trillen;
  • bleek zien;
  • een gejaagd of angstig gevoel;
  • duizeligheid;
  • vermoeidheid;
  • gewichtsverlies;
  • misselijkheid of buikklachten.

De klachten kunnen aanvalsgewijs optreden. Zo’n aanval kan in lengte verschillen en kan regelmatig terugkomen, maar bij andere mensen zijn de klachten juist voortdurend aanwezig.

Niet iedereen heeft de klassieke combinatie van hoofdpijn, zweten en hartkloppingen. Dat maakt een feochromocytoom soms moeilijk te herkennen. Een belangrijk kenmerk is dat klachten niet altijd passen bij wat iemand op dat moment doet. Een sterke stijging van de bloeddruk of hartslag kan bijvoorbeeld ontstaan zonder duidelijke aanleiding.

Hormoonproductie


Bovenstaande klachten kunnen voortkomen uit een verhoogde hormoonproductie. Bij feochromocytomen gaat het voornamelijk om de hormonen adrenaline en nor-adrenaline. Dit zijn beide catecholaminen die ook wel de stresshormonen worden genoemd.

De hoeveelheid en soort hormonen die een tumor maakt, verschillen per persoon. Sommige tumoren maken vooral noradrenaline, andere vooral adrenaline. Sommige tumoren maken daarnaast ook dopamine. Vooral kleinere of bepaalde erfelijke tumoren kunnen weinig of geen hormonen produceren.

De hormonen worden in het lichaam snel afgebroken. Bij dit proces ontstaan onder andere de afbraakproducten metanefrine en normetanefrine. Deze stoffen kunnen in het bloed of de urine worden gemeten. Dat is belangrijk voor de diagnose: ook wanneer iemand op het moment van de bloedafname geen klachten heeft, kunnen verhoogde waarden van deze afbraakproducten gevonden worden en wijzen op een feochromocytoom.

Bij de aanwezigheid van een feochromocytoom liggen de waardes van deze stoffen vaak 3 tot 4 keer hoger dan normaal. Dit kan invloed hebben op de bloeddruk en dat kan tijdens een operatie gevaarlijk zijn.

Hoe wordt een feochromocytoom vastgesteld?


De diagnose kan soms lastig zijn. Klachten kunnen komen en gaan en lijken soms op klachten die bij andere aandoeningen horen. Bij een vermoeden van een feochromocytoom wordt eerst gekeken of er aanwijzingen zijn voor een verhoogde productie van catecholaminen.

Bloed- en urineonderzoek

Meestal wordt gekeken naar metanefrinen in het bloed of in een 24-uurs urineverzameling. De uitslag moet altijd worden beoordeeld in combinatie met de klachten, medicijnen, omstandigheden en eventuele andere onderzoeken. Een verhoogde waarde betekent namelijk niet automatisch dat iemand een feochromocytoom heeft.

Beeldvorming

Als het bloed- of urineonderzoek aanleiding geeft om verder te zoeken, wordt met beeldvorming gekeken waar de tumor zich bevindt.
Dat kan bijvoorbeeld met:

  • een CT-scan;
  • een MRI-scan;
  • een nucleair-geneeskundig onderzoek, zoals een MIBG-scan of een PET-scan.

Welke scan nodig is, hangt onder andere af van de situatie, de plaats van de tumor en de resultaten van eerdere onderzoeken.

Het komt ook voor dat iemand voor totaal iets anders een CT of MRI ondergaat en dat er dan toch ook een feochromocytoom wordt ontdekt. Dit wordt dan een “incidentiloma” genoemd, zeg maar een “toevallig bijvangst”.

Erfelijkheidsonderzoek

Bij een feochromocytoom wordt tegenwoordig ook gekeken naar de mogelijkheid van een erfelijke aanleg. Internationale richtlijnen adviseren genetisch onderzoek bij mensen met een feochromocytoom of paraganglioom. Dit kan belangrijk zijn voor de behandeling en controles van de patiënt, maar ook voor familieleden.

Behandeling


De behandeling van Feo’s hangt af van verschillende factoren, zoals:

  • de plaats en grootte van de tumor;
  • of de tumor hormonen maakt;
  • of er één of meerdere tumoren zijn;
  • de snelheid waarmee de ziekte zich ontwikkelt;
  • of er sprake is van een erfelijke aanleg;
  • of de tumor volledig verwijderd kan worden;
  • en of er uitzaaiingen zijn.

Afhankelijk van de situatie kan worden gekozen voor bijvoorbeeld:

  • een operatie;
  • medicijnen die de hormoonproductie of de effecten van hormonen verminderen;
  • radionuclidentherapie, zoals I-131-MIBG of Lu-177-DOTATATE;
  • chemotherapie;
  • andere systemische behandelingen.

De keuze wordt individueel gemaakt. De Nederlandse richtlijn benadrukt hierbij gezamenlijke besluitvorming.

Operatie

Als dat mogelijk is en als er sprake is van een verhoogde hormoonproductie, is het verwijderen van de tumor meestal de belangrijkste behandeling.
Een operatie aan een feochromocytoom vraagt om een goede voorbereiding. Omdat de tumor hormonen kan afgeven tijdens een operatie, kunnen bloeddruk en hartslag sterk veranderen.

Wanneer nodig worden patiënten daarom vóór de operatie behandeld met medicijnen die de effecten van adrenaline en noradrenaline tegengaan. Dan kan de opnameduur vooraf langer zijn, soms wel 7 tot 10 dagen. Met medicijnen (bijv. een alfablokker) brengt de endocrinoloog de bloeddruk voor de operatie gecontroleerd omlaag en soms is er sprake van een dieet.

Na een goede voorbereiding kan de tumor vervolgens operatief worden verwijderd. Bij veel tumoren kan dit met een kijkoperatie. Bij grotere of ingewikkelde tumoren kan een andere operatietechniek nodig zijn. Meestal wordt de gehele bijnier verwijderd. Bij een verhoogde kans op een feochromocytoom aan ook de andere bijnier wordt, als het kan, zoveel als mogelijk van de bijnier gespaard, omdat deze niet alleen de stresshormonen aanmaken maar ook andere belangrijke hormonen.

Het is belangrijk dat een dergelijke operatie in een expertisecentrum plaatsvindt waar een multidisciplinair team aanwezig is met ervaring met feochromocytomen en paragangliomen. Hierover leest u hier meer.

Na de operatie kijkt men altijd opnieuw naar de hoeveelheid stresshormonen.

Afhankelijk van de soort operatie en de individuele patiënt verschilt de herstelperiode. Sommige patiënten zijn na een week tot tien dagen weer aan de slag, bij anderen duurt het soms maanden. Dit hangt onder andere af van hoe lang iemand met een verhoogde hormoonproductie heeft gelopen.

Als beide bijnieren betrokken zijn

Bij sommige erfelijke vormen kunnen aan beide kanten tumoren ontstaan. Artsen proberen dan, wanneer dat veilig en mogelijk is, zo veel mogelijk gezond bijnierweefsel te behouden.

Dat is belangrijk omdat het lichaam bepaalde hormonen nodig heeft die normaal gesproken door de bijnieren worden gemaakt. Wanneer er een enkele bijnier verwijderd wordt neemt de andere bijnier de functie in het algemeen volledig over. Als beide bijnieren volledig verwijderd moeten worden, zijn levenslange hormoonvervangende medicijnen noodzakelijk.

Controles


Ook na een succesvolle operatie blijven controles belangrijk.
Het verwijderen van een feochromocytoom betekent namelijk niet altijd dat iemand nooit meer een nieuwe tumor kan krijgen. Er kan sprake zijn van een terugkeer van de tumor, maar er kunnen ook nieuwe tumoren ontstaan, bijvoorbeeld bij mensen met een erfelijke aanleg.

Bij controles wordt onder andere gekeken naar:

  • klachten;
  • bloeddruk;
  • metanefrinen in bloed of urine;
  • en, wanneer daar aanleiding voor is, beeldvorming.

Na een operatie blijft men vaak langere tijd onder controle van een arts; bij mensen met een hoger risico, bijvoorbeeld door een erfelijke aanleg, wordt vaak levenslange controle geadviseerd. Hoe vaak iemand precies wordt gecontroleerd en welke onderzoeken nodig zijn, verschilt per persoon.

Hoe vaak komen feochromocytomen voor?


Een feochromocytoom is zeldzaam.

Omdat de aandoening zo weinig voorkomt en de klachten op veel andere aandoeningen kunnen lijken, kan het soms lang duren voordat de juiste diagnose wordt gesteld.

Is een feochromocytoom erfelijk?


Een feochromocytoom is in 30-40% van de gevallen erfelijk. Ook wanneer de tumor niet in de familie voorkomt is een erfelijke oorzaak niet uitgesloten.
Er zijn verschillende erfelijke aandoeningen en genen die het risico op een feochromocytoom of paraganglioom verhogen. Voorbeelden zijn:

  • SDHA, SDHB, SDHC, SDHD en SDHAF2;
  • VHL;
  • RET (onder andere bij MEN2);
  • NF1;
  • TMEM127;
  • MAX.

Een erfelijke aanleg kan gevolgen hebben voor de behandeling en voor de controles van de patiënt. Ook kunnen familieleden een verhoogde kans hebben om dezelfde aanleg te hebben. Daarom is erfelijkheidsonderzoek (genetische diagnostiek) een belangrijk onderdeel van de zorg bij een feochromocytoom.

Als bij iemand een erfelijke aanleg wordt gevonden, kan de klinische genetica met de patiënt bespreken welke familieleden mogelijk ook in aanmerking komen voor onderzoek. Familieleden bij wie de aanleg wordt vastgesteld, kunnen vervolgens gericht worden gecontroleerd.

Een erfelijke aanleg betekent niet automatisch dat iemand een tumor zal krijgen. Het risico verschilt per gen en per familie.

Lees meer op dit onderwerp bij ‘Erfelijkheid‘.

Is een feochromocytoom kwaadaardig?


Een belangrijke vraag na de diagnose is of een feochromocytoom goedaardig of kwaadaardig is.

Bij feochromocytomen en paragangliomen ligt dat iets ingewikkelder dan bij veel andere tumoren. Op basis van alleen het uiterlijk van de tumor onder de microscoop kan niet altijd met zekerheid worden voorspeld of een tumor zal uitzaaien.

Daarom wordt bij paragangliomen liever gesproken over:

  • een niet-gemetastaseerd paraganglioom, wanneer er geen uitzaaiingen zijn gevonden;
  • of een gemetastaseerd paraganglioom, wanneer er wel uitzaaiingen zijn.

Uitzaaiingen kunnen bijvoorbeeld voorkomen in:

  • lymfeklieren;
  • botten;
  • lever;
  • longen.

Sommige kenmerken kunnen wijzen op een hoger risico op uitzaaiingen. Voorbeelden zijn een grote tumor, een tumor buiten de bijnier en bepaalde erfelijke veranderingen, waaronder veranderingen in het SDHB-gen.

Belangrijk is dat een tumor die op het moment van de operatie niet is uitgezaaid, toch op een later moment opnieuw kan ontstaan of uitzaaien. Daarom zijn langdurige controles zo belangrijk.

Lees meer op dit onderwerp bij ‘Kwaadaardig‘.

Feochromocytoom en zwangerschap


Een feochromocytoom kan bijzondere aandacht vragen tijdens een zwangerschap. Veranderingen in bloeddruk en hormoonhuishouding kunnen risico’s geven voor zowel de moeder als het kind. Heeft u een feochromocytoom, een bekende erfelijke aanleg of bent u eerder behandeld voor een feochromocytoom en heeft u een zwangerschapswens? Bespreek dit dan voor de zwangerschap met uw behandelend arts.

Een zwangerschap bij een bekende of vermoede PPGL vraagt om begeleiding door een team dat ervaring heeft met deze aandoening.

Soms is het onderwerp zwangerschap of kinderen krijgen al een lastige, door de erfelijke eigenschappen van sommige tumoren. Heeft u vragen over uw kinderwens? Uw behandelend arts is daarvoor uw eerste aanspreekpunt.

Leven met een feochromocytoom


Een zeldzame aandoening kan veel vragen oproepen. Niet alleen lichamelijk, maar ook emotioneel.

Sommige mensen hebben jarenlang klachten gehad voordat duidelijk werd wat er aan de hand was. Anderen voelen zich juist overvallen door een diagnose die bij toeval werd gesteld.

Ook na een geslaagde behandeling kunnen onzekerheid en angst voor een nieuwe tumor blijven bestaan. Zeker wanneer sprake is van een erfelijke aanleg en levenslange controles nodig zijn. Het kan helpen om vragen en ervaringen te delen met anderen die hetzelfde hebben meegemaakt. De NVPG wil daarom niet alleen informatie bieden, maar ook bijdragen aan herkenning, contact en ondersteuning.

Lees meer over dit onderwerp bij ‘Leven met..‘.

Andere organisaties


Omdat Feo’s zo specifiek op de bijnier voorkomen bieden naast de NVPG ook o.a. BijnierNET, de Bijniervereniging en Nederlandse Vereniging voor Endocrinologie informatie over feochromocytomen. Lees hier meer over andere betrokken organisaties.

Laatste herziening 10-2026

Verder lezen

Illustratie van het hoofd-halsgebied met de locaties van het jugulotympanicum-, vagale en caroticum-paraganglioom
hoofd- hals

Paragangliomen in het
hoofd-halsgebied.

Lees meer..

Anatomische illustratie van de borst- en buikholte
borst- en buik

Paragangliomen in de
borst- en buikholte.

Lees meer..

Vrouw die een boek met foto's laat zien, met een roos op tafel
ervaringsverhalen

Lotgenoten vertellen hun verhaal.

Lees meer..

Word lid of steun de NVPG

Een vereniging – en zeker een patiëntenvereniging – kan niet zonder leden en mensen die haar een warm hart toedragen. Met uw steun kan de NVPG zich blijven inzetten voor mensen met paragangliomen en feochromocytomen.

Word lid Doneer